hybride - Het is de controversie van de paleoantropologie. Eigenlijk al vanaf het begin, sinds de ontdekking van de eerste Neanderthaler fossielen, vragen de geleerden zich af wat we toch moeten maken van deze robuuste, krachtige, Europese hominiden. De Neanderthalers, die gemiddeld een grotere herseninhoud hadden dan wij, stierven kort na de verschijning van de moderne mensen uit.

Zo rond 30.000 jaar geleden hielden de Neanderthalers op met bestaan, niet alleen zijn de gevonden Neanderthaler fossielen ouder dan + 30.00 jaar, ook het type stenen werktuigen die zij maakten, de zogenaamde Mousteriaanse cultuur, is sindsdien in zijn geheel verdwenen. Werden zij door de moderne mens uitgeroeid, of vermengden zij zich met de moderne mens? Voor lange tijd was de eerste theorie, de vervangings- of Out of Africa theorie dominant, de abrupte verdwijning van de Neanderthalers na de komst van de moderne mens moest haast wel betekenen dat de Neanderthalers de plotselinge concurrentie niet aan konden. Dat was echter voor de vondst van het Lagar Velho kind. Een van de punten van kritiek op de continuïteits- of Multi Regionale theorie was dat als de Neanderthalers en de moderne mensen zich onderling kruisten, waar waren dan de tussenvormen, de missing links. De vinders van het Lagar Velho kind denken zo'n hybride of tussenvorm gevonden te hebben.

Lees meer over de Multi regionality / Out of Africa controverse.

Het Lagar Velho kind werd eind 1998 gevonden in Portugal. Het kind was begraven in rode oker en was, op de schedel na, nog helemaal in takt. Het kind werd gedateerd op ongeveer 24.500 jaar oud, en was dus jonger dan de laatste Neanderthalers. Er waren echter bepaalde kenmerken die toch erg aan de Neanderthalers deed denken. De leider van het Portugese team, João Zilhoã, riep de hulp in van Erik Trinkaus, een vooraanstaande Neanderthaler deskundige van de Washington universiteit in St. Louis. Hij was het eens met Zilhoã en samen met nog een aantal deskundigen schreven zij een artikel in de Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS). Een dergelijk artikel wordt, volgens goede wetenschappelijke traditie, ingeleid door een collega deskundige. De deskundigen in dit geval waren Ian Tattersall, hoofd van de afdeling antropologie van het Amerikaanse Natuurhistorisch museum, en Jeffrey Swartz. Uit het stukje blijkt duidelijk dat de auteurs het niet eens zijn met de conclusies van Trinkaus en Zilhoã en mede auteur Cidália Duarte: "..de analyse van het skelet van het Lagar Velho kind door Duarte et al. is een dappere en creatieve interpretatie, waarbij het onwaarschijnlijk is dat een meerderheid van de paleoantropologen die als bewezen zal beschouwen."

Lees het nieuwsbericht waarin de vondst wordt aangekondigd.

In een reactie noemde Trinkaus het stukje van Tattersall en Swartz geen inleiding maar "... openlijke kritiek op ons artikel, een directe poging om onze hypothese te weerleggen, dat het Lagar Velho kind een mozaïek van kenmerken bezit van zowel de Neanderthalers als de eerste moderne mensen die wij interpreteren als een indicatie voor enige vermenging tussen deze twee menselijke groepen in het zuiden van Iberia". De PNAS staat auteurs niet toe zelf weer commentaar te leveren op het artikel of de inleiding, dus plaatsen Trinkaus en Zilhoã de reactie op de site van het Instituto Português de Arqueologia. Zij staken flink van wal tegen Tattersall en Swartz, aan het einde van het artikel plaatsten zij zelf een tabel met een opsomming van de fouten die Tattersall en Swartz volgens hen gemaakt hadden, Achter elke opsomming stond het aantal keren dat dit volgens hen was voorgekomen. Zij kwamen op een totaal van 32 fouten, waaronder: foutief gebruik van cladistische termen, anatomische fouten en het verkeerd weergeven van de meningen van anderen.

De interpretatie van de fossielen van een onvolwassen hominide is altijd moeilijk. Aan het begin van de 20ste eeuw van Raymond Dart in Zuid-Afrika de eerste Australopithecus: het Taung kind. Het Taung kind was pas 3 of 4 vier jaar toen het stierf. Veel wetenschappers van die tijd dachten dat het een jonge baviaan was of een andere uitgestorven aap. Later werd duidelijk, met de vondst van volwassen Australopitheken hoe het Taung kind in het geheel paste. In 1997 kondigde Spaanse wetenschappers een nieuwe soort aan: Homo antecessor. Alle exemplaren van de nieuwe soort waren tieners, en dat zorgde er voor dat veel wetenschappers de soort meteen in twijfel trokken. Dat is ook een van de strijdpunten tussen Trinkaus en Tattersall: de een beschuldigd de ander er van geen rekening te houden met de verdere ontwikkeling van het kind, de ander vindt dat de een de ontwikkeling van het kind zodanig verdraaid dat deze een anders dubieuze theorie ondersteunt.

Bekijk de geografische verspreiding van de Neanderthalers.

Het Lagar Velho kind werd gevonden op het Iberische schiereiland (Het schiereiland waarop Spanje en Portugal liggen). Deze plaats is van belang omdat de laatste overblijfselen van de Neanderthalers en hun cultuur hier worden gevonden. De Ebro rivier, die ontspringt in het Cantabrisch gebergte en uitmondt in de Middellandse Zee, diende waarschijnlijk als een grens tussen de moderne mensen in de Pyreneeën en de Neanderthalers in de rest van Iberia. In deze geïsoleerde cul-de-sac waren de Neanderthalers vrij van invloeden van buitenaf, en hier hielden zij het langste stand. In Zafaraya aan de Spaanse Costa Blanca zijn Mousteriaanse werktuigen gevonden die waarschijnlijk slechts 27.000 jaar oud zijn. De laatste fossiele overblijfselen zijn een aantal geïsoleerde tanden die in Portugal zijn gevonden. Zij zijn gedateerd op 29 - 30 duizend jaar oud. Zoals Tattersall opmerkte:"... als er een bewering zou worden gedaan dat, welk 24.500 jaar oud fossiel dan ook, een hybride Neanderthaler/moderne mens is, dan zou de meest logische plaats om dat te proberen Iberia zijn, vooral in Portugal waar het tijdsgat tussen dit individu en de laatste plausibele verschijning van de Neanderthalers slechts 2-3 millennia is".

Als het Lagar Velho kind inderdaad een hybride vorm is, dan houdt dat dus in dat de moderne mensen en de Neanderthalers niet dusdanig van elkaar afweken dat zij geen kinderen meer samen konden krijgen. Soorten die te lang gescheiden van elkaar hebben geleefd verliezen het vermogen samen kinderen te krijgen, of in ieder geval gezonde kinderen die zich ook weer voort kunnen planten. Een voorbeeld van een hybride is bijvoorbeeld het Muildier of Muilezel. Het Muildier is het kruisingsproduct van een paard en een ezel. Het muildier lijkt op een paard, maar heeft de kleur en stem van een ezel. Het probleem van deze hybride is, dat de hengst onvruchtbaar is. Een kolonie muildieren die geïsoleerd wordt van de paarden en ezel populaties, zal dus spoedig uitsterven. De vraag is dus hoe verschillend waren de Neanderthalers, moeten wij spreken van Homo neanderthalensis, Homo sapiens neanderthalensis of Homo sapiens? Trinkaus ziet in het Lagar Velho kind een mozaïek van Neanderthaler en moderne kenmerken. Hij denkt dat omdat de tijd tussen de laatste Neanderthaler zo'n 30 tot misschien wel 28 duizend jaar geleden en het Lagar Velho kind, 26.500 jaar geleden, zo groot is, het kind niet het product kan zijn geweest van een incidentele paring tussen een moderne mens en een Neanderthaler. Tattersall beweert dat de mate van hybridisering die Trinkaus voorstelt, een beetje Neanderthaler en een beetje modern, alleen voorkomt in de eerste twee a drie generaties. De vier- tot tweeduizend jaar die het kind scheidt van de Neanderthalers zou toch zeker 100 tot 150 generaties omspannen.

Meer informatie over de Neanderthalers lees je op Neanderthalers.nl.

Het valt niet te ontkennen dat Trinkaus de fossielen beter bestudeerd heeft dan Tattersall. Trinkaus beweerd zelfs dat de enige basis voor sommige van Tattersall’s beweringen een diapresentatie is die Trinkaus hield voor de American Association of Physical Anthropologists (AAPA), niet de beste manier om fossielen te beoordelen. Aan de andere kant maakt Trinkaus wel erg spectaculaire veronderstelling aan de hand van een onvolwassen hominide.

Alleen de tijd zal ons leren hoe dit fascinerende skelet past in de evolutie van de mens. Het is echter wel zeker dat dit skelet de gemoederen rond de discussie over het uitsterven van de Neanderthalers weer hoog zal doen oplaaien.