De Controverse 40.000 jaar geleden waren er twee verschillende menselijke soorten in Europa: de moderne mens (Homo sapiens sapiens) en de Neanderthalers (Homo sapiens neanderthalensis). 10.000 jaar later was er nog maar een over. Zorgde de moderne mens voor het uitsterven van de Neanderthalers of kruisten de voorvaderen van de moderne mens zich met de Neanderthalers en ontstond op die manier Homo sapiens sapiens. Dat is grofweg de controverse die bestaat tussen de Out of Africa theorie en de Multi Regionality theorie. Hoe komt het dat wij de enige levende menselijke soort zijn? Bevat mijn bloed Neanderthal genen?

De controverse gaat niet alleen over wat er in Europa gebeurde, maar ook over het ontstaan van de mens in Azië. Ontstond de moderne mens afzonderlijk uit de erectus populaties van Afrika, Azië en Europa (kruising met Neanderthalers), of ontstond Homo sapiens sapiens slechts een keer uit de erectus populaties van Afrika, waarna deze moderne mens vanuit Afrika de wereld veroverde.

Multi regionality De Multi Regionality theorie, ook wel het Regionale continuïteitsmodel genoemd, gaat uit van een soort parallelle evolutie. De aanhangers van deze theorie denken dat op ongeveer hetzelfde moment verschillende erectus populaties over de hele wereld evolueerden tot Homo sapiens sapiens, zij denken dat er tussen deze verschillende populaties genoeg contact bestond om ervoor te zorgen dat er niet overal verschillende soorten ontstonden. Hun theorie is vooral gestoeld op overeenkomsten tussen de moderne mensen en de prehistorische bevolking uit die regio. Bijvoorbeeld de grote neuzen van de Neanderthalers is ook te zien in moderne Europeanen, De lange lichamen en slanke bouw van fossielen zoals de Turkana jongen komen overeen met de lange lichamen en slanke bouw van de moderne Masai bevolking van de Serengeti, een soort rimpel in de schedels van de moderne mensen uit Indonesië is ook te zien in de Aziatische erectus fossielen. Bepaalde fossielen gevonden in het Australische Kow Swamp tonen overeenkomsten met de erectus fossielen van Sangiran, China. Een alternatieve verklaring daarvoor is echter dat de schedels van deze mensen van kind af aan strak werden afgebonden om zo aan een schoonheidsideaal te voldoen.

Meer informatie over de Kow Swamp fossielen lees je hier.

Afgebonden schedels of niet, de Australische schedels konden wel eens het bewijs leveren voor regionale continuïteit in Azië. Het Australische fossielen bestand is namelijk op te delen in twee groepen: een licht gebouwde groep en een robuuste groep. Vermengden deze twee groepen zich om zo de moderne Aboriginals te vormen?

Out of Africa De sterkste soort overleeft, zo ziet de Out of Africa theorie, ook wel het vervangingsmodel genoemd, de overgang van de Neanderthal en erectus populaties naar Homo sapiens sapiens. Homo sapiens verscheen op het toneel en zorgde voor het uitsterven van de oudere populaties. Was Homo sapiens gewoon beter in het zoeken van voedsel en schuilplaatsen, waardoor er voor de oudere populaties bijna niets overbleef of kwam er echt geweld aan te pas? Als we kijken naar wat voor krachtpatsers de Neanderthalers waren valt die laatste theorie waarschijnlijk af. Het is waarschijnlijk dat Homo sapiens een bepaald voordeel had over de oudere populaties. Er is veel gespeculeerd over wat dat voor voordeel zou kunnen zijn. In het geval van de Neanderthalers heeft men voorgesteld dat hun gebrekkige communicatie, of hun onvermogen om vooruit te denken hen parten heeft gespeeld, maar dit is allemaal erg speculatief.

Aangezien het fossielen bestand aan de ene kant een stapsgewijze overname door Homo sapiens laat zien, maar aan de andere kant een eigenaardige voortzetting van een aantal kenmerken toont, lijkt de discussie te zijn vastgelopen, of toch niet..... In 1987 construeerden Allan Wilson en Rebecca Cann een menselijke stamboom op basis van onderzoek naar mitochondrisch DNA, ofwel mtDNA. mtDNA is een soort DNA dat alleen door de moeder aan haar kinderen wordt doorgegeven. Door dit moleculaire spoor te volgen konden zij de oorsprong van onze stamboom herleiden tot een enkele vrouw die zij Eva noemden. Deze Eva leefde volgens de onderzoekers 200.000 jaar geleden in Afrika. Is dit de genade klap voor de Multi Regionality theorie? Misschien toch niet, er is veel commentaar geweest op het onderzoek van Wilson en Cann. Om hun onderzoek te doen hadden ze veel mtDNA nodig van vrouwen over de hele wereld. De hoeveelheid mtDNA die zij nodig hadden kon alleen uit placenta's komen. Je kunt je misschien voorstellen dat in sommige delen van de wereld het erg moeilijk was om vrouwen te overtuigen hun placenta op te geven voor de wetenschap. Dus in plaats van de placenta's van Afrikaanse vrouwen gebruikten de onderzoekers veel placenta's van Afrikaanse Amerikanen. Hoe dit de resultaten beïnvloed heeft is niet bekend. Daarnaast hebben Wilson en Carr waarschijnlijk fouten gemaakt bij het gebruiken van het computerprogramma dat al de calculaties moest doen. De theorie van Eva staat dus een beetje op losse schroeven, maar dit laat in ieder geval wel zien dat moleculaire biologie ons nog heel wat kan vertellen over de evolutie van de mens, misschien nog wel meer dan de botten van onze voorouders.

Lees hoe een fossiel uit Portugal deze discussie beïnvloed.

Tenzij men natuurlijk aan die botten DNA kan onttrekken. Dat is namelijk precies wat een team van onderzoekers aan de universiteiten van Munchen en de Amerikaanse staat Pensylvania hebben gedaan. Van de eerste fossielen uit de Neander vallei onttrokken zij een klein beetje mtDNA. Zij stelden vast dat Neanderthal DNA op 27 plaatsen van ons DNA verschilde. Aangezien de verschillende menselijke populaties maar op maximaal 7 punten verschillen, stelden zij vast dat de Neanderthalers niet onze voorouders waren. Dit soort onderzoek is nu nog slechts bij een fossiel gedaan, het zegt dus nog niet zo heel veel, maar het laat wel zien wat er op dit gebied mogelijk is.

De Out of Africa theorie lijkt het debat te winnen, maar het laatste woord is hierover nog niet gesproken............

Zo werd in november 1998 in Portugal het skelet gevonden van een onvolwassen hominide. Deze tiener had zowel Neanderthal als gewone trekken, het skelet was echter maar 24,500 jaar oud! Wellicht dat Neanderthalers toch langer overleefden dan wetenschappers eerst dachten en dat zij later op zijn gegaan in Homo sapiens, zoals de Multi Regionality theorie dat stelt.